زندگی کتابی است ، که بدون سفر یک صفحه آن بیشتر خوانده نمی شود.

(Augustine of Hippo)

 

يکي از ارزشمندترين آثار و بناهاي تاريخي ايران که از قرون اوليه اسلامي تا کنون تقريباً سالم و دست نخورده باقي مانده، مسجد جامع ساوه است. اين بنا که مجموعه‌اي از هنر معماري، نقاشي، خطاطي، کاشيکاري و گچبري است، خود به گنجينه کاملي که آثار دوره‌هاي مختلف اسلامي را در خود جاي داده تبديل شده است.

گرچه مورخان ساخت مسجد را به قرن ششم هجري و دوره سلجوقيان نسبت مي‌دهند، ولي آثار و بقاياي موجود، نشانگر اين است که مکان مسجد فعلي در دوران باستان آتشکده بوده و در دوره اسلامي تبديل به مسجد شده است.

بر اساس مطالعات صورت گرفته، ساختمان خشتي و گلي که به شکل متقاطع در ضلع جنوبي مسجد قرار دارد در روزگاران قديم آتشکده بوده است. موارد متعددي وجود دارد که ايرانيان قديم که در قبل از اسلام مذهب زرتشتي داشته‌اند با ورود اسلام به سرزمين آنان جهت حفظ بناهاي مقدس خود بسياري از اين اماکن را تغيير نام داده‌اند.

در اين زمينه مرتضي سيفي تفرشي در کتاب مروري بر جغرافياي ساوه چنين آورده است «در قسمت وسطي و محل ساختمان صليبي چشمه پوشي است به صورت هشت ضلعي مختلف الاضلاع به دهانه 5/4 × 5/8 متر و ارتفاع 9 متر که روي آن باز است و سبک ساختمان آن به آتشکده مي‌ماند در نقطه مرکز آن کانون آتش داراي کانال‌هاي هواکش و زير زميني در چهار بوده و مدخلي از شاه‌نشين جنوبي، محلي که محراب‌سازي شده و نشيمن گاهي براي شاه نشين‌هاي شرقي و غربي ويژه مغان و آسايشگاهي براي شاه نشين شمالي جهت آتش افروزان بوده است و اينک درگاه ورودي آن از جنوب قابل تشخيص است که جلوي آن را مسدود ساخته‌اند ».

يک گنبد، دو ايوان، شبستان‌هايي در ضلع جنوبي، غربي و شرقي، مناره، صحن و حياط و دو محراب با ارزش متعلق به دوره سلجوقي و صفوي است.

گنبد فيروزه‌اي مسجد جامع تقريباً از تمام نقاط شهر ساوه قابل ديد بوده و همانند نگيني زيبا در دل اين شهر باستاني ايران مي‌درخشد. ارتفاع گنبد حدود 16 متر و قطر آن حدود 14 متر است. ساق گنبد حدود 4 متر ارتفاع دارد که دور تا دور آن به خط بسم الله الرحمن الرحيم، لااله الا الله و عليه و توکلت و هو رب العرش العظيم را روي کاشي‌هاي فيروزه‌اي آن آراسته‌اند.

در بخش انتهايي اين ساقبند در نواري بسيار زيبا به عرض 10 سانتيمتر با خط کوفي عبارت لااله الاالله، محمد رسول الله، علي ولي الله روي کاشي معرق آورده شده است که کارشناسان معتقدند اين بخش از تزئينات متعلق به دوره حکومت صفويه و اوج ترويج مذهب تشيع در ايران بوده است.

دو ايوان بزرگ مسجد در ضلع جنوبي و غربي حياط مسجد واقع شده است. نماي بيروني ايوان‌ها با آجر و به طرز ماهرانه‌اي تزئين شده است. در اطراف دو ايوان، شبستان‌ها و حجره‌هايي جهت عبادت و استراحت ساخته شده است. اين شبستان‌ها بوسيله دهليزها و راهروهاي بزرگي به يکديگر ارتباط دارند. هر راهرو 50/3 متر عرض و حدود 20 متر طول دارد. تمامي کف آن با آجرهاي چهار گوش پوشيده شده است. همچنين حوض بزرگي در وسط صحن مسجد تعبيه شده است. راه ورودي به پشت بام مسجد از طريق راه پله کوچک و باريکي که در سمت راست ايوان ضلع غربي قرار دارد انجام مي‌شود. سقف شبستان‌ها و راهروها گنبدي شکل بوده و پوشش بيروني آنها کاه و گل است.

دو محراب باقيمانده در مسجد متعلق به دوره سلجوقي و دوره صفويه است. اين محراب‌ها با کتيبه‌هاي بسيار زيبا با خط ثلث و کوفي تزئين شده‌اند. آياتي از سوره‌هاي شريفه قدر، اخلاص و جمعه در اين محراب‌ها گچبري شده است. محراب متعلق به دوره سلجوقيان با گذشت زمان دچار آسيب‌هايي شده، ولي محراب باقيمانده از دوره صفويه تقريباً سالم و دست نخورده است. تمامي پايه ستون‌هاي زير گنبد و شبستان اصلي به وسيله کاشي‌هاي معرق منقوش به آيات قرآني آراسته شده بوده‌اند که هم اکنون باقاياي آن موجود است.

در بيرون از چهار ديواري مسجد و در ضلع شمال شرقي، مناره با عظمت مسجد پابرجاست. اين مناره که هم اکنون حدود 14 متر ارتفاع و حدود 50/3 متر قطر دارد از شاهکارهاي هنر معماري و کاربرد آجر در دوره سلجوقي است. باستان شناسان قدمت اين مناره را بيش از بناي مسجد جامع مي‌دانند و معتقدند که بناي مناره مستقل از مسجد جامع ساخته شده است.

نقوش و اشکال هندسي بکار رفته در ساخت مناره حکايت از مهارت ويژه معماران اسلامي در استفاده از آجردر دو دوره غزنويان و سلجوقيان دارد.

طبق کتيبه موجود که به زبان عربي بر سر در مسجد نقش بسته است، بناي مسجد جامع در زمان شاه اسماعيل صفوي در سال 924 هجري قمري مرمت شده است. اين مجموعه به شماره 156 و 157 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

مسجد سرخ

در مجموعه بافت قديمي شهر ساوه و در انتهاي بازار، مسجد سرخ ساوه و همچنين بناي تاريخي چهار سوق که هم اکنون به صورت موزه در آمده است قرار دارد. در گذشته ادامه بازار به مسجد متصل بوده که بعدها به ميدان تبديل شده است. مسجد سرخ يا مسجد ميدان که در ضلع شمالي ميدان انقلاب واقع شده متعلق به دوره حکومت سلجوقيان بر ايران است.

اين بنا از يک گنبد آجري ساده، ايوان بزرگ ورودي، مناره آجري، دالان ورودي، سه رواق و صحن نسبتاً بزرگي تشکيل شده است. در داخل مسجد، محراب بسيار با ارزشي متعلق به دوره سلجوقي با چند کتيبه گچبري با خط ثلث و کوفي سفيد و اوخرايي رنگ تزئين شده است. مورخان علت نامگذاري اين مکان را به نام مسجد سرخ به دليل رنگ‌هاي قرمزي مي‌دانن که در تزئينات مسجد و کتيبه‌هاي آن به کار رفته است.

از ديگر بخش‌هاي مهم اين مسجد مي‌توان به مناره آجري مسجد اشاره کرد که با آجر و آيات قرآني آراسته شده است. تاريخ ثبت شده روي اين مناره سال 453 هجري قمري را نشان مي‌دهد.
در ضلع غربي صحن مسجد، ايوان مرتفع آجري قرار دارد که در پيرامون آن حجره‌هايي در سه طبقه ساخته شده است. نقل کرده‌اند که از داخل اين مسجد مردم توسط، راهروها و تونل‌هاي زير زميني به خارج از شهر راه داشته‌اند.

اين مسجد نيز به شماره 155 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
DESIGN BY SOORI
تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت برای مدیران این سایت محفوظ می باشد