زندگی کتابی است ، که بدون سفر یک صفحه آن بیشتر خوانده نمی شود.

(Augustine of Hippo)

 

مجموعه بقايا و آثار بجا مانده در منطقه تاريخي خورهه محلات از جمله مهمترين آثار تاريخي کشور است که ابهامات زيادي را در خصوص قدمت، معماري، کاربرد و نوع استفاده از بنا را در بين مورخان و باستان‌شناسان داخلي و خارجي ايجاد کرده است.

مورخان از اين مجموعه به نام آتشکده، معبد، کاخ و مرکز برگزاري جشن‌ها و مراسم ملي و مذهبي، عمارت و منزل ييلاقي و قبرستان ياد کرده‌اند.

در کاوش‌هاي به عمل آمده از اين منطقه تاريخي، آثار متعددي از دوره سلوکيان، اشکانيان، ساسانيان و دوره اسلامي به دست آمده که نشانگر کاربرد آن در دوره هاي مختلف بوده است.

خورهه در اوستا به معني محل برآمدن خورشيد بوده و کلمه خور هم به معني خورشيد و آفتاب و همچنين عمارت ييلاقي بکار رفته است که در هر صورت تفسير اين بناي را در اين منطقه مشخص مي‌کند.

خورهه يکي از بخش‌هاي محلات است که در شمال شرقي اين شهرستان در بين روستاهاي دودهک، ورين و آب گرم، در کنار رودخانه خورهه واقع شده است. ارتفاعات هفتاد قله خورزن، سنگ تراش و طايقان آن را احاطه کرده‌اند. رودخانه خورهه يکي از کوه‌هاي طايقان سرچشمه مي‌گيرد، از کنار تپه باستاني خورهه عبور کرده و در روستاي دودهک به رودخانه قمرود مي‌پيوندند.

بررسي‌هاي انجام شده و همچنين آثار مکشوف در دشت خورهه نشانگر اين موضوع است که سابقه سکونت در اين منطقه به هزاره دوم پيش از ميلاد مي‌رسد. البته در خصوص ساختار و نوع معماري بناي خورهه مدارک و اسنادي به صورت مکتوب در کتب تاريخي وجود ندارد ولي مورخان و باستان‌شناسان داخلي و خارجي مطالب متعددي را در مورد اصالت بنا و نوع معماري آن نقل کرده‌اند.

لويي واندنبرگ در کتاب باستان‌شناسي ايران باستان به نقل از هرتسفلد آورده است که قابل تذکر است:شيندلر، کمي به سمت جنوب در خورهه که سر راه اراک به کاشان يا قم واقع است معبدي يافت که هنوز دو ستون يوناني کشيده در آن بر پا بود...

دکتر ج. کريستي ويلسن در کتاب تاريخ صنايع ايران مي‌نويسد: "خرابه‌هاي معبد ديگري از زمان سلوکيه در دره خورهه واقع در محلات پيدا شده است. گرچه بنا منهدم شده و از بين رفته، ولي سنگ‌هاي تراشيده به سبک و شيوه ايونيک (Ionic) که نسبت به قطرشان زياد است و مطابق اصول صنعتي يونان از تناسب خارج مي‌باشد."

اطلاعات ارائه شده توسط مورخان اختلافات زيادي را در مورد اصالت بنا ايجاد کرده که آيا واقعاً مجموعه خورهه توسط سلوکيان و يونانيان براي معبد ساخته شده و يا توسط ايرانيان سفر کرده به غرب و الهام‌گيري از معماري يوناني به منظوري ديگر بنا شده است. در خصوص پلان معماري خورهه هيچگونه مطلبي در اسناد تاريخي وجود ندارد و تنها مهندس علي حاکمي در سال 1355 توانست نقشه اوليه خورهه را با تحليل معماري زير تهيه کند:

بناي مجموعه تاريخي خورهه در مساحتي حدود 3550 متر احداث شده که شامل سه بخش ايوان اصلي، مجموعه بخش شمالي و مجموعه بخش غربي است.

ايوان اصلي داراي 12 ستون در دو رديف بوده و در چهار طرف داراي ديواره جرز مانندي است. ضلع شرقي با 10 پله به خارج از بنا ارتباط مي‌يافته و همچنين در ضلع غربي دروازه‌اي براي ورود و خروج تعبيه شده بود. دو ستون سنگي باقيمانده بنا روي صفه سنگي اين ايوان استوار است.در راهروهاي ضلع شرقي و غربي تعدادي پله وجود داشته که احتمالاً به منظور دسترسي به طبقه دوم بوده است.

ارتفاع ستون‌ها 33/7 متر بوده که با توجه به حجم سقف ايوان، حدود 5/9 متر مي‌شده است.

بخش شمالي بنا شامل تعدادي راهرو و اتاق‌هايي است که در اطراف حياط مرکزي قرار داشته و با ديوارهاي قطوري محصور م‌ شده است. مساحت حياط حدود 95/7 × 45/8 متر است. از طريق دري که در ضلع شمالي بنا قرار داشته، افراد خصوصي وارد اين بخش مي شده‌اند. ساير اتاق‌ها با راهروهاي باريک و بلند به هم متصل بوده‌اند.

بخش غربي مجموعه شامل چند اتاق با راهرو و پله‌هايي به يکديگر ارتباط داشته‌اند که پلکان ضلع غربي به پشت بام ايوان ستون‌دار وصل مي‌شده است.

ستون‌هاي سنگي: جنس ستون‌هاي خورهه از نوع سنگ تراورتن است که در گروه سنگ‌هاي آهکي رسوبي طبقه‌بندي مي شوند. اين سنگ‌ها که داراي فرو رفتگي‌هاي متعدد مي‌باشد از معدن سنگي که در شمال غرب خورهه و در فاصله 500 متري قرار دارد به اين مکان آورده‌ شده‌اند.

بقاياي ستون‌ها و سر ستون‌هاي موجود نشان مي‌دهد که اين ستون‌ها فاقد شيار و يا نقش و نگارهايي به سبک آثار موجود در تخت جمشيد بوده و از پايه ستون به طرف بالا به کل مخروطه ناقص باريک مي‌شده است. قطر پايين ستون‌ها حدود 75 سانتيمتر و قطر انتهايي آن حدود 45 سانتيمتر است.

هر ستون از 6 قطعه که روي يکديگر قرار گرفته‌اند تشکيل مي‌شده و در مرکز هر قطعه حفره‌اي مکعب شکل به ابعاد 5/3 × 4 × 5 سانتيمتر براي قرار دادن قطعه‌اي چوب در داخل آنها جهت نگهداري قطعه روي آن و جلوگيري از لغزش و جابجايي ساخته مي‌شده است.

سر ستون‌ها به سبک و شيوه ايونيک که زائيده هنر يونانيان قديم است ساخته شده است و در هر طرف داراي دو مخروطه ناقص مي‌باشد. در محل اتصال دو سر مخروط ‌ها، علامت ضربدري به صورت برجسته تزئين شده است. سطح بزرگتر مخروط ‌ها که نقش حلزوني دارد دو به دو در پشت يکديگر قرار دارند. دوتايي اين مخروط‌ها در نماي بيروني بنا قرار داشته و دوتاي ديگر آن به طرف داخل ساختمان مي‌باشد.

قطر حلزون‌ها حدود 30 سانتيمتر و فاصله بين آنها حدود 20 سانتيمتر است. سر ستون‌ها بخشي از ساقه ستون است که از سنگ ابزار شده و سقفي مسطح شکل روي آن قرار داشته است. طبق اسناد موجود تا سال 378 هجري 4 ستون در خورهه پا برجا بوده است که احتمالاً در سال‌هاي بعد 2 ستون آن تخريب شده است. ستون‌ها داراي پايه ستوني مستحکم مکعب شکل به ابعاد 20 × 84 × 84 سانتيمتر بوده که از سنگ يک تکه ابزار شده‌اند. تا کنون دو عدد ستون بر اساس کاوش‌هاي صورت گرفته در محل پيدا شده است. همچنين بقاياي اشياي سفالي بر اثر حفاري‌ها کشف شده که متعلق به دوره قبل از ميلاد، دوره اشکانيان و ساسانيان است در منطقه يافت شده است. عمده اين اشياي سفالي در سال 1355 به دست آمده است.

از ديگر اشياي مشکوفه مي‌توان به پيه سوز سفالي، کوزه دسته‌دار، کوزه کروي شکل لوله‌دار، قطعه سنگ‌هاي تزئيني، اشياي فلزي، قطعه‌هاي شيشه و تعداد 7 اسکلت انسان اشاره کرد. البته اسکلت‌ها با توجه به نوع دفن آنها که روي شانه راست و به سوي قبله صورت گرفته احتمال زياد مي‌رود متعلق به دوره اسلامي باشند.

مجموعه تاريخي خورهه با شماره 131 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

DESIGN BY SOORI
تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت برای مدیران این سایت محفوظ می باشد