زندگی کتابی است ، که بدون سفر یک صفحه آن بیشتر خوانده نمی شود.

(Augustine of Hippo)

 

پيشينه هنر سنگ‌تراشي به‌ ۴۵۰۰ سال پيش از ميلاد مي‌رسد و کشف اين‌‌ظروف‌ نشانگر آن است‌ که‌ در اين ايام تراش اشيا مختلف مصرفي‌ و تزئيني از سنگ سبز در‌ کرمان رواج داشته که‌ البته هنوز هم‌ اين‌ نوع سنگ استخراج و به‌ مشهد فرستاده‌ مي‌شود.‌

به طور کلي بايد گفت که‌ سنگتراشي‌ در ايران قديم‌ بيشتر به‌ تهيه وسايل‌ کشاورزي‌ و آلات و‌ابزار شکار و کندن پوست‌ حيوانات اختصاص داشته و لوازم‌ سنگي به دست‌ آمده از غار‌ مسکوني‌ کمربند يا غار هوتو در نزديکي بهشهر که‌ متعلق به‌ ۱۱۰۰۰ تا ۸۰۰۰ سال قبل از‌ميلاد مسيح است نيز دلالت‌ بر همين امر دارد.

سنگ در ساختن بناهاي تاريخي و آثار‌ باستاني‌ هم‌ نقش بسيار مهم و اساسي‌ داشته است‌. از جمله مهمترين‌ ابنيه تاريخي مي‌توان‌ از کاخ‌هاي دوران هخامنشي و حجاري‌هاي دوره‌ ساساني‌ نام برد.

تخت جمشيد نمونه‌ بارزي‌ ‌از صنعت سنگبري دوره‌ هخامنشي است‌. به ط‌وري که از دو اتاق خزانه‌ تخت جمشيد بيش از ۶۰۰ ظرف سنگي سالم‌ و شکسته بدست ‌‌آمد.

در دوره‌ اشکانيان نيز‌سنگبري رايج‌ بوده‌ و نمونه‌ آن در بيستون و در قسمت پائين حجاري‌ بزرگ‌ داريوش وجود ‌داشته و بعدها که‌ طاقچه‌اي بر روي‌ آن کنده‌اند تقريبا محو شده است‌.

سنگتراشي‌ دوره‌ ساساني‌ را از کنده‌کاري‌ و نقوش برجسته بر روي‌ چهار سنگ مي‌توان شناخت ‌‌که بيشتر آن‌ها در دامنه کوه‌هاي فارس‌ بوجود آمده است‌.

نمونه‌هاي متعددي‌ از سنگتراشي‌ که‌ در موزه‌هاي مختلف جهان باقي‌ مانده نشا ‌نه هائي‌ بارز از کنده‌ کاري‌هاي با ارزش‌ ‌دوران اسلامي را به دست‌ مي‌دهد.

از جمله مي‌توان از سنگ ‌قبري که‌ در سال ۵۳۲ هجري تهيه شده و هم‌ اکنون در موزه‌ هنرهاي زيبا بوستن موجود ‌است‌ و با طرح‌هاي خانه‌ و نوشته‌هاي گوناگون تزئين شده و نيز نمونه‌هاي از سنگ مرمر که‌ در ‌حال حاضر در موزه‌ متروپوليتن نيويورک‌ نگهداري‌ مي‌شود، اشاره کرد.

با وجود آنکه به‌ نظ‌ر برخي‌ از محققان و باستان شناسان ايران‌ سرزمين سنگ است و منابع‌ سرشاري‌ از انواع سنگ‌ها همچون مرمر و سنگ گندمي‌ و سنگ ‌سياه (که‌ در تخت جمشيد بکار رفته) ويش‌ يزدي‌ و سنگ سماق و سنگ آهکي و سنگ ميکا‌را دارد، بايد گفت که‌ عليرغم‌ اين‌ فراواني‌ سنگ در معماري‌ و هنر ايران پايگاهي‌ نسبتا فرعي‌ داشته ‌و شايد در اين‌ امر شکل پذيري گل‌ سفال که‌ با ذوق‌ ايرانيان سازگارتر بوده‌ بي‌ تاثير نبوده‌‌است‌.

امروزه‌ دو مرکز اصلي سنگتراشي‌ در ايران، قم‌ و مشهد است‌ و هم‌ اکنون در‌شهرهاي مذکور عده‌اي از افراد در مراحل‌ مختلف استخراج سنگ سنگ بري، سنگتراشي‌ و‌ حکاکي‌ روي‌ سنگ اشتغال دارند.

سنگتراشان در مشهد از انواع سنگ‌ها نظ‌ير مرمر،‌ نسوز، سياه، زرد، قرمز و س سفيد استفاده‌ مي‌کنند که‌ صرفنظر‌ از سنگ سبز بقيه از معادن‌ موجود در استان خراسان تامين مي‌شود.

مصرف سنگ سياه‌ مشهد بعلت ارزاني‌ و نقش پذيري زياد بوده‌ و نزديک‌ به‌ 70 درصد سنگتراشان اين‌ نوع سنگ را‌ مصرف مي‌کنند ولي‌ سنگ سبز کرمان به علت گراني‌ و نياز به‌ صرف وقت‌ زياد جهت توليد ‌محصول مصرف کمتري دارد و فقط براي ساخت‌ اشيا تزئيني بکار مي‌رود.‌

سنگتراشان قم‌ از سنگ آلاباستر براي توليد محصولات استفاده‌ مي‌کنند و قابل‌ ذکر است‌ که‌ ‌سنگتراشان در هر دو شهر علاوه‌ بر انواع سنگ که‌ شرح آن گذشت‌ از مواد ديگري نظ‌ير گچ‌،‌ چسب سنگ، رنگ‌ و پوليش نيز در جريان توليد محصولات استفاده‌ مي‌‌کنند و آلات و ابزار‌ متداول‌ در کارگاه‌هاي سنگتراشي‌ معمولا بسيار ساده‌ و ابتدائي‌ بوده‌ و شامل‌ وسايلي نظ‌ير‌ چرخ سنگتراشي‌، الماسه‌، پرگار، قلم آهني سوهان اره‌ و غيره است.

محصولات سنگي قم‌‌ که سفيد رنگ‌ است شامل‌ شمعدان، گلدان، سيني، کاسه‌، بشقاب، پايه‌ آباژور، چراغ خواب، تابلو، شکلات خوري‌، گلاب پاش و مجسمه در طرحها و اندازه‌هاي‌گوناگون است.

‌ محصولات سنگي مشهد را از نظ‌ير کيفيت به‌ سه‌ دسته ميتوان تقسيم کرد:‌

۱) فرآورده‌هاي سنگ سياه مشهد عبارت‌ است‌ از کاسه‌ بشقاب، شکلات خوري‌، گلدان، ‌ليوان پايه‌ دار، ليوان ساده‌ و فنجان که‌ بيشتر به صورت‌ منقوش بوده‌ اغلب به‌ طرحهاي گل‌،‌کاروان و غيره مزين‌ است‌.‌

۲) فرآورده‌هاي سنگي مصرفي‌ که‌ شامل‌ ديزي، هاون‌ و غيره است‌‌

‎۳) اشيائي‌ که‌ از سنگ سبز کرمان و مرمر ساخته مي‌شود. اين‌ مصنوعات بيشتر تزئيني بوده‌ و ‌قيمت بالايي دارند و انواع متداول‌ آن شامل‌ قلم دان، جاي‌نوار، چسب، گلدان، پايه‌ پرچم‌ و... در اندازه‌هاي مختلف است‌.

در مشهد براي توليد فرآورده‌هاي سنگي پس‌ از استخراج سنگ از معدن با استفاده‌ از‌ اره‌هاي دو سر اقدام به‌ برش آن به‌ قط‌عات کوچک‌ کرده‌ و پس‌ از حمل آن به‌ کارگاه‌هاي ‌سنگتراشي‌ بر اساس نقشه تقريبي مي‌تراشند سپس توسط‌ دستگاه تراش آنرا به‌ شکل‌اصلي و موردنظ‌ر در مي‌آورند.

آخرين‌ مرحله توليد سوهان کاري‌ است‌ که‌ پس‌ از اين‌ عمل‌محصول به صورت‌ مط‌لوب در مي‌آيد. به منظور ايجاد نقوش مختلف در فرآورده‌هاي سنگي پس‌‌از سوهان کاري‌ آن را در اختيار قلمزن قرار مي‌دهند و قلمزن تصوير مورد سفارش‌ را با‌استفاده‌ از قلم‌هاي آهني روي‌ سنگهاي سياه حکاکي‌ مي‌کند و به‌ اين‌ ترتيب مراحل‌ مختلف ‌ساخت‌ مصنوعات سنگي شامل‌: استخراج سنگ از معدن، تقسيم سنگ به‌ قط‌عات کوچک‌،‌ تراش سنگ به اندازه‌ اصلي با دستگاه، سوهان کاري‌ قلمزني‌ و حکاکي‌ محصول آماده‌ است.

‌محصولات مشهد به‌ ويژه محصولات زينتي آن، معمولاً به‌ شکلي حکاکي‌ شده عرضه‌ مي‌شود.‌ در اين‌ زمينه لازم‌ به‌ توضيح است‌ که‌ هر گاه صنعتگران بخواهند بشقاب يا کاسه‌ اي را با‌کنده کاري‌هاي اسگرافيت زينت دهند، روي‌ آن را با رنگ‌ مشکي مي‌پوشانند و سپس به‌‌کمک قلم‌هايي‌ ظريف‌ و با دقت‌ و مهارت‌ کافي‌ روي‌ آن را به‌ اشکال مورد نظ‌ر مي‌تراشند و در‌نتيجه، سط‌ح‌ رنگ‌آميزي شده دست‌ نخورده‌ باقي‌ مانده و نقش، حالت‌ مشکي برجسته‌اي به‌‌خود مي‌گيرد.‌

سنگتراشان قم‌ نيز به اين‌ نحو عمل مي‌کنند که‌ پس‌ از تحويل‌ سنگ در محل کارگاه و بريدن آن‌با اندازه‌ تقريبي محصولي‌ که‌ قصد توليدش را دارند، ابتدا با کمک تيشه شکل ابتدائي‌ به‌‌آن مي‌دهند و سپس بوسيله قلم‌هاي فلزي درشت‌ داخل‌ آن را خالي‌ مي‌کنند و توسط‌‌ قلم‌هاي کوچکتر آنرا پرداخت‌ کرده و در مرحله نهايي‌ نيز براي صيقل دادن‌ سط‌ح‌ بيروني ‌‌محصول از سوهان يا سنگ سمباده‌ استفاده‌ کنند.

در حال حاضر برخي‌ از کارگاه‌هاي سنگتراشي‌ تکنولوژي‌ را‌ براي سرعت‌ بخشيدن به‌ کارشان به‌ خدمت‌ گرفته آن و اغلب از دستگاهي‌ که‌ شبيه اره‌هاي‌ چوب بري است‌ استفاده‌ مي‌کنند ولي‌ در هر حال بايد گفت که‌ سنگتراشي‌ به‌ کار مداوم‌ و‌ تلاش زياد نياز دارد، از اين رو در قيمت تمام شده يک‌ محصول سنگي عامل‌ کار نقش مهمي‌دارد و حدود ۸۰ درصد قيمت را تشکيل مي‌دهد.

DESIGN BY SOORI
تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت برای مدیران این سایت محفوظ می باشد